04 Jul RIČARD KAO SISTEM
Vilijam Šekspir, „Ričard II“, režija Boris Liješević, Jugoslovensko dramsko pozorište
„On nije bio za jedno doba, nego za sva vremena“, rekao je o Šekspiru Ben Džonson, najveći Šekspirov rival, istina tek posle majstorove smrti. Četiri veka kasnije, ova ocena i procena i dalje se drže, o čemu posebno svedoči „Ričard II“.
Najjednostavnije rečeno, Ričard II je tragedija o lošem vladaru koji biva svrgnut sa vlasti. Međutim, za života toga kralja, kao i u Šekspirovo vreme dva veka kasnije, kruna je, kao simbol vlasti, bila od Boga. Tako da glavni sukob u komadu nije onaj između Ričarda i njegovog brata od strica Henrija Bolinbruka, koji ga svrgava sa prestola da bi sâm postao kralj, Henri IV, nego je filozofske prirode i odnosi se na sukob između pravde i pravednosti, s jedne strane, i vere u božanski poredak, sa druge. Božanski, ili bilo koji drugi ustaljeni poredak. Odnosno, šta raditi kada se taj opšteprihvaćeni poredak ogrešuje o norme ljudske pravičnosti.
U tom smislu, Ričard II predstavlja jedno od prvih dramskih razmišljanja o legitimitetu vlasti, istina bez Šekspirovog krajnjeg stava po tom pitanju. Politički kontekst u kome je delo nastalo najverovatnije je i inicirao izbor teme. To su krajnje godine Elizabetine vladavine, sa pobunom sprečenom u poslednjem času, a sa čijim je učesnicima Šekspir bio blizak. Zbog takve situacije, komad se četrdesetak puta odigrao bez scene svrgavanja sa prestola – asocijacija bi bila neizbežna i nedozvoljena – a koja je vraćena u četvrti čin tek posle smrti kraljice, 1603. godine.
Svako vreme upisuje sopstveni kontekst u veliko delo. Bahatost i aroganciju Ričardovu mi danas prepoznajemo na dnevnom nivou. Ispražnjenu državnu kasu on puni neprimerenim taksama i oduzimanjem imovine od zakonitih vlasnika. Ubija političke protivnike. „Tisuć’ laskavaca sedi ti u kruni“ kaže mu rođeni stric. Istina, tek na samrti izgovori ono što je do tada, kao i većina, prećutkivao:
„Ova zemlja dragih duša, mila zemlja,
Data je u najam – ja mrem govoreći –
Kao poljsko dobro, ili bedni majur“.
Reditelj Boris Liješević, uz pomoć dramaturga Fedora Šilija i Vesne Radovanović, adaptira tekst i vešto smanjuje broj likova sa više od 30 na njih 11. Opravdano i smisleno, jer time jasno markira samoću Ričardovu, kao bitnu odrednicu tragedije. Jer, koliko god bio ili ne bio lep taj balon, on je ipak samo prazan prostor oko vlasti. U toj samoći, u velikom praznom prostoru, lako se biva svoj sopstveni glavni glumac, arhitekta sveta lišen kritike, mađioničar i performer koji jednim potezom ruke uređuje stvarnost onako kako je zamislio da mu odgovara.
Milan Marić je sugestivno samozadovoljni kralj Ričard, mirno utemeljen u svom osećanju neupitne moći. Šarmatan, gotovo dečačkog osmeha, poigrava se svojim mačem, osvedočenim simbolom moći, kao sa voljenom igračkom. Šekspirove stihove kotrlja sa lakoćom, gotovo pevušeći ih u svojoj nepomućeno zaigranoj površnosti. Toliko siguran u postavku sveta, da gubi svaki politički oprez.
Vojin Ćetković, kao vojvoda Henri Bolinbruk, prototip je istinskog plemića i heroja, miran u svojoj ispravnosti, i pored nepravde koja mu je naneta. Aleksandar Đurica kao Vojvoda od Jorka i kraljev stric, precizno otelovljuje dualizam osnovne teme, razapet između osećanja dužnosti i nove realnosti. Aleksej Bjelogrlić kao Vojvoda od Omerla mladalački ne podnosi nepravdu, da bi upravo njega Liješević upotrebio kao oružje sudbine i demonstraciju stava da se u politici nikada ništa ne menja. Sanja Marković je kraljica, koju na samom početku upoznajemo kao prilično blaziranu i nezainteresovanu, da bi u scenu rastanka sa mužem ušla i izgledom i emocijom i ponašanjem potpuno drugačija osoba, verovatno kao posledica tragičnog sleda događaja. Anđelika Simić je vojvotkinja od Jorka, Igor Samobor i Danilo Milovanović glume po nekoliko likova, s tim da je Samobor posebno impresivan kao umirući vojvoda Džon od Gonta.
Politička i društvena situacija je i više nego zamršena u Engleskoj 14. veka, odjeke čega Šekspir u drami daje kroz razjedinjenost plemstva i njihov različit odnos prema kruni. Što rezultira kraljevom nesposobnošću da odredi šta je pravo, a šta ne. Sukobe među velikašima, od kojih su neki njegovi najbliži rođaci, rešava isključivo sa ciljem da napuni sopstvenu kasu. Što dovodi do fatalnog preokreta. Prognani Henri Bolinbruk, za razliku od arogantnog Ričarda omiljen u narodu, vraća se u Englesku sa vojskom, da silom povrati ono što mu je nepravdom oduzeto. Nezadovoljni plemići, jedan po jedan, staju na njegovu stranu. Ričard ostaje sam, bez odbrane.
Sledi treći čin, posebno zanimljiv, jer karte još nisu sasvim podeljene. Bolinbruk se ne usuđuje da ide do kraja, što Ričardu ostavlja nadu da nije sve izgubljeno. Ipak, istina o sopstvenom položaju, o obmani i krhkosti vlasti, neumoljivo se uvlači u njegovu svest. Od osionog i površnog kralja, Ričard se pretvara u nadahnutog pesnika i filozofa sposobnog da sa ironijom sagleda sve suprotnosti svog položaja. Njegov jezik je bogatiji, misao introspektivnija, u njoj se naslućuje moderni pojam identiteta. Drama je gotovo čitava pisana u stihu, kao jedna od poslednjih te vrste, a igra se u prevodu Živojina Simića i Sime Pandurovića.
Igor Vasiljev rešava prostor vizuelno čisto, a značenjski jasno. Plavo-sivim sfumatom omeđena i utopljena prazna scena, kao apstraktni prostor vlasti, uz ogromne, pomične panoe, kojima se prostor po potrebi sužava, a koji se pretvore u veliko ogledalo prema publici. Što nije nikakav novi postupak, ali jeste i jasan i tačan – u svakoj vlasti, a u Ričardu II tema je vlast, glavnu ulogu igraju podanici. Upravo oni koji sede u gledalištu.
Kostim Marije Marković Milojev je savremena, decidirano pozorišna replika istorijskog kostima, u dosluhu sa Liješevićevom Brehtovskom inscenacijom. Posebno se izdvaja Ričard u belom krznenom plaštu, i Bolinbruk poput fizički atraktivnog specijalca u crnom. Muzika je LP Duo, odličan dizajn svetla Dragana Arsenića.
U pojedinim ranijim čitanjima, kako je primećeno, Ričard posle pada sa vlasti nosi hrišćanske konotacije, kao mučenik i žrtva. Što je i Liješeviću blisko. Zato od polovine komada kao da gledamo neku drugu predstavu, sa sasvim drugačijim likom. Tragika palog anđela, Prometeja, hristolikog pokajnika? Ali Ričard nije ništa od toga. On nije stradao zbog istine, niti zato što je prkosio bogovima, nego zato što je bio izrazito loš vladar, zato što se ogrešio i o ljude i o zakone, zato što je verovao da je iznad posledica svog delovanja. I zato ga jasno prepoznajemo u sopstvenom savremenom trenutku.
Nažalost, Liješevićev Ričard ne daje ni naznaku pozorišne samosvesti o pukotini između onoga što jeste i onoga kako se vidi i kako se drugima prikazuje. A bez tog odmaka, bojim se da je jedino što ostaje patetika.